X
تبلیغات
ادبیات فارسی سال سوم راهنمایی - استعاره،كنایه ،تشبیه،مجاز و مقایسه آنها

ادبیات فارسی سال سوم راهنمایی

آنکه با نامش جهان آغاز شد ××× دفتر من هم به نامش بازشد

استعاره،كنایه ،تشبیه،مجاز و مقایسه آنها

استعاره،كنایه ،تشبیه،مجاز و مقایسه آنها

تشبیه چیست؟

        تشبیه در لغت ،به معنای مانند كردن[2] . در ادبیات تشبیه ، آرایه ای ادبی است كه درآن كسی یا چیزی را از لحاظ صفت یا صفاتی مشترك به چیز یا كسی دیگر مانند می كنیم.

         تشبیه دارای 4 ركن است:

1-مشبه: اسمی كه مانند می شود.         

2- مشبّه به:اسمی كه به آن مانند می شود.         

 3- ادات:كلماتی كه كه رابطه ی بین تشبیه را برقرار می كند.       

 4-وجه شبه:ویژگی مشترك بین دو اسم را می نامند.[3]

انواع تشبیه:

         این آرایه ادبی پر كابرد از لحاظ انواع براقسام ذیل است:

1-بلیغ:   الف) تشبیه بلیغ اسنادی : مشبّه و مشبّه اسناد داده می شود..

              ب)تشبیه بلیغ اضافی : اضافی كه آن را اضافه ی تشبیهی می خوانندو طرفین تشبیه به اضافه می شود.

      

تعریف:دو ركن ادات تشبیه و وجه تشبیه حذف می شود كه زیبا ترین ،رساترین ومؤثرترین تشبیه است.

 

2-تشبیه مفرد:تشبیهی است كه درآن مشبّه به یك چیز است و صفت یا صفاتی كه وجه شبه اند ،از همان یك چیز استنباط می شوند.

3- تشبیه مركّب:تشبیهی كه درآن وجه شبه از دو یا چند چیز كه با هم آمیخته اند،گرفته می شود.همچنین هیئتی به هیئت دیگر مانند می شود؛یعنی ،طرفین تشبیه دو چیز یا بیش تر است.[4]

4- تشبیه مكنی:دراین تشبیه،نوشته به گونه ای است كه از تشبیه ومانند كردن خبر دهد.

5-تشبیه مشروط یا شرطی :دراین تشبیه ،فرد با شرط تشبیه می كند.

6-تشبیه معكوس : تشبیهی كه درآن ، از تضاد بین آنها این مطلب(تشبیه) را دریافت می كنیم.

7- تشبیه مزدوج: تشبیه گر[5] دسته ای از صفات خود و دسته ای ا صفات مقصود را بیان،و با برگرفتن از این ها یك تشبیه دریك جمله یا بیت رابیان می كند.

         دامنه انواع تشبیه بسیار وسیع است وتشبیه هایی مانند مطلق ،مقیّد، تشبیه تفضیل، تشبیه مقلوب، تشبیه جمع، تشبیه تسویه، تشبیه ملفوف و تشبیه مفروق و... هم وجود دارد كه  امكان توضیح دادن آنها  دراین پژوهش نیست.

مثال:

ایام گل چو عمر به رفتن شتاب كرد

                                                          ساقی به دور باده ی گلگون شتاب كن.

                                                                                                         (بلیغ اضافی)

 علم ، نور است(بلیغ اسنادی)

نورِعلم – درختِ دوستی(بلیغ اضافی)

تو همچو  صبحی و من شمع خلوت سَحَرم

                                                        تبسمی كن و جان بین كه چون همی سپرم

                                                                                                               (مفرد)

دیده به اهل طمع به نعمت دنیا

                                              پر نشود هم چنان كه چاه به  شبنم (مركب)



1-كتاب آرایه های ادبی/ص 71

1- لوح فشرده لغت نامه دهخدا/ت/تشبیه

2- م.ك.ادبیات فارسی(1)/ص22

3- م.ك.آرایه های ادبی /ص68-ص75

4- تشبیه گر=تشبیه كننده

 

استعاره چیست؟

          موضوع استعاره در زبان، در طول قرنهای متمادی مورد توجه دانشمندان علوم مختلفی چون ادبیات، فلسفه و زبان‌شناسی بوده است. دیدگاه سنتی كه اكثر مطالعات پیشینیان را تحت‌الشعاع قرار داده بود، استعاره را چیزی بالاتر از یك آرایه ادبی محض قلمداد نمی‌كرد. اما مطالعات زبانشناسان شناختی طی سه دهه اخیر ، ماهیت جدیدی برای استعاره تعریف كرده است. بر اساس برداشتهای جدید شناختی، استعاره دیگر فقط یك ارایه ادبی یا تنها یكی از صور كلام نیست بلكه فرایندی فعال در نظام شناختی بشر محسوب می‌شود. استعاره های مفهومی نقش اساسی در درك زبانمند ازمفاهیم بر عهده دارند. استعاره مفهومی در حقیقت الگوبرداری بین مفهومی می باشد.تحقیق حاضر سعی دارد ماهیت استعاره و نقش شناختی آن را در زبان فارسی مورد بررسی قرار دهد. در این راستا فرضیه ای طرح گردیده كه براساس آن استعاره و مفاهیم استعاری، در زبان فارسی، نقش اساسی در شكل‌دهی نظام شناختی زبانمندان دارند. علاوه بر ارزیابی این فرضیه، تحقیق در پی یافتن چگونگی و فرایند رابطه بین استعاره و شناخت در زبان فارسی خواهد بود. این كه آیا این رابطه نظام مند است و مبانی جهانی یا همگانی، و فرهنگی و اجتمایی، هر یك تا چه حد در شكل گیری استعاره های مفهومی در زبان فارسی نقش دارند، دو مساله دیگر پیش روی این تحقیق می گذارد. در این راستا گردآوری داده‌ها از زبان روزمره ملفوظ و مكتوب فارسی معاصر آغاز شد. به دلیل گستردگی عبارات استعاری در زبان روزمره دامنه گردآوری به چهار مفهوم خشم، دل، عقاید و زمان محدود گردید و كار تجزیه و تحلیل داده‌ها براساس معیارهای شناختی و به ویژه چارچوب لیكاف و جانسون (1980) و مطالعات تكمیلی سایر زبانشناسان آغاز گردید.

           نتایج و یافته‌های این تجزیه و تحلیل در راستای اثبات فرضیه تحقیق بود و به عبارتی مشخص شد، استعاره‌های مفهومی به طور فعال در شكل‌دهی شناخت فارسی زبانان نقش دارند.و از طریق این استعاره هاست كه فارسی زبانان مفاهیمی انتزاعی چون چهار مفهوم مورد بررسی تحقیق را به كمك مفاهیمی ملموس تر و عینی تر می فهمند. از طرفی نظام‌مند بودن رابطه استعاره و شناخت به اثبات رسید. همچنین بررسی استعاره های مفهومی فارسی نشان داد كه بخشی از استعاره‌ها در تطابق با مبانی همگانی و مشابه زبانهایی مثل انگلیسی شكل می‌گیرند، و بخش دیگری از انها تحت تاثیرمبانی فرهنگی، اجتماعی به وجود می ایند. به عبارتی ماهیت الگوبرداری های استعاری و حتی ترجیح كاربرد یك استعاره مفهومی بر دیگری در زبان فارسی، تحت تاثیر باورهای فرهنگی، اجتمایی زبانمندان،در كنار مبانی جهانی استعاره ها می باشد.[1]

            استعاره : به كار بردن كلمه در غیر معنی اصلی [2]استعاره در زبان فارسی ،آرایه ای است مانند تشبیه وتنها تفاوت آن این است كه مشبه یا مشبه به حذف می شود.[3]

انواع استعاره:

        استعاره دارای دو نوع است:

1-مصرحه(آشكار):این نوع استعاره ،تشبیه ای است كه مشبه حذف شود. هدف از آن اغراق ، ایجاز،تأكید ،محسوس وعینی كردن امور و... است.

2-مكنیه(تشخیص):این نوع استعاره،برعكس مصرحه تشبیه ای است كه در آن مشبه به حذف می شود.[4]

مثال:

چهره ی او مانند گل سرخ است

                                                    موی او چون سنبل است(مصرّحه)

 

قضا چون زگردون فرو هشت پر

                                                   همه زیر كان كور گردند وكر(مكنیه)

كنایه چیست؟

            سخنی كه دارای یك معنی ظاهری و نزدیك به ذهن و یك معنی باطنی و دور از ذهن باشد و منظور، معنی باطنی و دور از ذهن باشد كنایه است .

مثال:

نرفتم به محرومی از هیچ كوری       

                                                         چرا از در حق شوم زرد روی [5]

حافظ از باد خزان در چمن دهر مرنج

                                                      فكر معقول بفرما گل بی خار كجاست.[6]                       

مجاز چیست؟

         به كار بردن واژه در غیر معنی اصلی آن است به شرط آن كه نشانه ای ، را به معنی غیر اصلی راهنمائی كند كه این نشانه را قرینه می گویند . هر استعاره ای ، مجاز است و علاقه آن ، شباهت است . پیوند و تناسبی كه معنی حقیقی و مجازی را به هم مربوط می سازد علاقه نامیده می شود .علاقه، پیوندی بین مجاز وحقیقت است.

مثال:

حاجت گه جمله ی جهان اوست

                                                   محراب زمین و آسمان اوست  ( مجاز از آنجا)

آمد سوی كعبه سینه پرچوش 

                                                  چون كعبه نهاد حلقه درگوش(مجاز قلب)

 

 

 

مقایسه بین آرایه ها:

          با توجه به اطلاعات بدست آمده ،تفاوت استعاره و تشبیه در این است در تشبیه ها اركان مشبه ومشبّه به حتماً می آید،امّا دراستعاره یكی از این دو نوع حذف است.استعاره ومجاز ،در غرض از استفاده آن و همچنین می توان گفت استعاره ای ، مجاز است و علاقه آن ، شباهت است.

+ نوشته شده در  شنبه بیست و هشتم فروردین 1389ساعت 11:21 بعد از ظهر  توسط علی فرّخی  |